Lai umzia

"လိုင်း (LAI)သည် ဟားခါးမျိုးနွယ် သီးသန့် နာမည်မဟုတ်"

ဟားခါးလူမျိုးဖြစ်တဲ့ "ဟားခါး၊ ထန်တလန်၊ ပွေး၊ ဘောင်" များသာလျှင် "လိုင်း" (Lai)ဟု ထင်နေရခြင်းသည် ဟားခါး လူမျိုးတွေက "လိုင်း" (Lai) မျိုးနွယ်နာမည်ဖြင့် ချင်းတမျိုးသားလုံးကို လွမ်းမိုးရန် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ကြိုးစားနေခြင်းသာဖြစ်သည်။ ချင်းလူမျိုးများထဲမှာ ပထမဆုံးပညာတတ်အဖွဲ့ဖြစ်တဲ့ ရန်ကုန်ချင်းကျောင်းသားသမဂ္ဂလည်း "ချင်း = Chin = Lai" ဖြစ်ကြောင်းကို လက်ခံထားသည်။ မြေပြန့်ချင်း၊ တောင်ပေါ်ချင်းအားလုံးပါသော နာမည်ကို "Lai" ဟု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ လိုင်း(Lai)ဆိုတာ ဟားခါးလူမျိုးနွယ် သီးသန့်နာမည်မဟုတ်ဘူး။ ဇိုခွား(Zokhua) ကိုတော့ ဟားခါး(Hakha) မျိုးနွယ်ထက် တီးတိန်မျိုးနွယ်များနှင့် ပိုနီးစပ်သော ဖလမ်းနှင့် တီးတိန်စကား ကြားတွင်ရှိမည်ဟု ကောက်ချချက်သည်။ အကြောင်းမှာ မြောက်ပိုင်းအခေါ် ချင်းနာမည် ဇို"Zo" ကို အမှီပြုပြီး ဇိုရွာ(Zokhua) ဖြစ်လာခြင်းသာဖြစ်တယ်လို့ ဘာသာပြန်သည်။ မလမ်းမျိုးနွယ်များကို သူတို့ကိုသူတို့ လိုင်းဇိုး(Laizo)ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။

ဇို(Zo) = Chin = ချင်း ဆိုတာလည်း အတူတူပင်ဖြစ်သဖြင့် ဇိုအမျိုးသားနေ့ဆိုတာလည်း "ချင်း" အမျိုးသားနေပင်ဖြစ်သောကြောင်း ဘာမှအငြင်းပွားနေစရာ မလိုအပ်ဘူး။ ထို့ကြောင့် ချင်း = Zo = Lai = Chin သည် လူမျိုးနွယ်စု သီးသန့် နာမည် မဟုတ်ဘဲ ဒေသအလိုင်း ချင်းကို ခေါ်ဝေါ်သော နာမည်သာဖြစ်သည်။ မရာအစ်များက ချင်းကို ဒေသအခေါ် "လယ်(သို့)ကလယ်"ဟုခေါ်သည်။ မရာအစ်မှာ "မရာ၊ လောင်တူ၊ ဆိုင်ထန်၊ ဇိုတုန်နှင့် ဇိုဖေ"တို့ဖြစ်သည်။ 

အောက်တွင် မရာလူမျိုးများမှ ၁၉၅၆-၆၂ လွှတ်တော်အမတ်ဖြစ်သူ ဝန်ကြီးချုပ်ရုံးနှင့် နိုင်ငံခြားရေးရာဝန်ကြီးဌာန၊ အတွင်းဝန်ဖြစ်ခဲ့သူ ဦးမန်တလင်းက ၁၉၅၆-၅၇ ထုတ် ရန်ကုန်ချင်းကျောင်းသားသမဂ္ဂထုတ် နှစ်လည်စာဆောင်တွင် ဟားခါး ဘာသာဖြင့် "ချင်းဘုံစာပေလိုအပ်ကြောင်း" ဆောင်းပါးကိုပါတင်ပေးလိုက်သည်။

LAIMI CA-AH A HERH BIK TLANG HOLH

L. Mang Tling, MP, 1956-1962

Rangoon khua i cacawng mi Lai Siangngachia kumtin Mekazin cu atu he voi nga a chuak cang. Kan hnu lei i an chuah mi an kumtin Mekazin kan zo kan rel tikah Laimi ca-ah zapi hman awk TLANG HOLH pakhat ngei khawh nak kong le a thathnem nak kong kha an tial theu. Tlang holh ngei awkah a rak duh mia poh nih cun hi bia kan rel tikah kan rak i lawm ngai tawn. Kan ni lawmh nak belte cu lungchung ruah nak in asi ca ah a hmual a fah nak le adin nak kha mit in a hmu kho lo. Laimi ca-ah Tlang holh pakhat cu chawdawr pa pakhat nih zuar awk in dawr ko she law, mi cheu khat cu phaisa ka ngeih lo hmanh ah mido tal cuai ih kan caw cang theu laid ah tiah ka zumh ko. Cu tluk tiang in ka zumh hrim htrim asi.

Tlang holh ngeih khawh awk ah mi cheu khat cu a har nak lei le milung dongh nak lei asi lo ah a san tlaih lo nak lei in chim kan hmang tawn. Ka hawi pawl he kan ni al nak kha a tang lei in ka tial hmanh lai. Ka hawi kawm pa nih a chiat nak lam le a har nak lam kha a tang lei bantuk in a chim theu asi. Cu hna cu:

(a) "Tlang holh tuah awkah Laizo, Haka, Tiddim holh lak ah pakhat kan vat him hnga. Ka thim mi holh cu atu i Laitlang say ate pawl nih an rak thiam cio lai loi cawn an hau lai. Khi cawn awk ah an rat tik ah an kaltak rih mi an siangngakchia hna chim tu ah an mah zaka ah saya thar pakhat cio lak a herh lai. Cu tikah cun Acozah tangka a dih tuk lai hlei ah saya thar pawl hmuh cu a fawi lai lo.

(b) Tlang holh ka ngeih thawng in Laimi ca-ah that hnem nak zei hlei a um lai lo. Ca uk rel awk hawi le Tadin ca hmanh cu tluk ngai in rel awk tha kan ngeih tung lo.

(c) Atu ah kan Laitlang ah siangakchia nih holh phun thum cawm asi. Tahchunh nakah, Hakha peng ah kan zoh ahcun, Mirang, Kawl le Haka Lai Holh asi. Cu hnu ah Zapi hman awk Tlang holh kan tuah rih ah cun siangakchia pa pakhat nih holh phun phun icawn aherh cang. Atu lio ngakchia cu Kum 5 kum 6 pawl an si i, zei tin dah an ca cu an tei khawh lai. Atu lio i tangcheu, tangkhat a kai mi siangakchia hna cu an hme tuk hring hran dakaw. Cu hlei ah tahchun nak ah Tlang holh cu Laizo holh va si ko she law, Paletwa pa nih Laizo ca cu kawl ca le Mirang ca tluk in a harh ding asi. A thluak nih holh phun li cawn awk cu a celh bal ding asi lo.

(d) Atu in Tlang holh tuah kan thawk ahcun hmai lei kum 50 tluk ah khin kan fa kan nau le pawl nih an va hman hnga. A can zong a rau tuk. Cu nak chan cu, atu i, Kawlca te hi cawng u si, Kan nau le kan fa te le fawrh u si law hmai lei ah cun Kawl holh ka thiam dih la ii, cauk rel awk that ha zong Kawl holh in a chuak ca ah fim nak an hmu deuh lai. Tlang holh ka ngei thawng in Laimi kan that hnem lai nak zong alam ka hmu lo. A santlaih nak zong a um lai ti in ka zum lem lo asi,"

Kei cu Tlang holh ngeih khawh awkah ka lungthli te in a rak i zuam ve mi le saduh arak that tawn ve mi ka si ca ah hi bantuk in ka hawi pa nih a har nak lam lei in a chim tikah ka lung thin a fak theu. A sin a in a chim mi bia cu a hman mi zong a tampi a um. Zei tluk in bia hman cu i tel len hmanh she law bia dongh nak ah cun Tlang holh ngeih nak cu ah that hnem nak a um ter lo bantuk in Tlang holh tuah awk hrim hrim kha thazang a pe lo ca ah kei cu ka al ve theu asi. Ka ing kho theu lo.

Zei tin tiah:-

(1) Tlang holh tuah awkah Holh fawi deuh mi pakhat asi lo ah mitam deuh tlaih chan mi le duh mi holh cu thim a hau lai. Asi tak tak. Atu ah saya a tuan mi velte nih Tlang holh kha kum khat kum hnih cio cu an cawn a herh. An mah zaka ah temporary say ate pawl zong lak a hau la ii, Acozah tangka cu adih lai. A sin a in Acozah tangka a dih nak kha ruah awk ah kan rian asi tuk lo i kan duh mi hal awkah kan rian asi deuh. Tah chunh nak ah, Tlangholh tuah nak ah Acozah tangka tam deuh kan hman ruangah a dang hun cho nak Mawtawka lam le Acozah riantuan mi pawl um nak inn hawi hna le khuate lei i pyidawtha riantuan nak hawi hna cu an hrawh lai ti in ka zum lo. Zei tin tiah sianginn lei thil tuan nak ah Education lei tangka hman awk as ii Lam lei ah P.W.D tangka hman awk asi ve ko. Cun sayaci te pawl training ah kai kar ah temporary say ate pawl cu hmuh a fawi tuk lai. Atu zong ah say ate pawl cu Rangoon le Mandalay asi lo ah Falam le Mindat te hawi hna ah Training an kai tikah temporary saya pawl cu fawi te in an hmuh theu asi lo maw.

(2) Tlang holh ka ngeih thawngin Laimi ca-ah thathnem nak cu a um tuk lai.

A tu kan Lairam hi zoh ko. Holh phun tamtuk kan ngeih ca ah pakhat le pakhat kan ni ton tik ah kan ni biakchon kho lo. Kan phung kan lam le kan umtu khuasak nak hmanh kan ni hnalh piak cio tung lo. Miphun dang sin ah cun Laimi kan si kan niti tung. Holh ah tiah pakhat hmanh kan ni thei lo. Thathnem nak cu chim rih lo in miphun dang pawl hmai i kan ni ton tik i thiam hrat hrai tung lo Marang holh in kan aw pei le pei lo he kan va biak chawnh lio kan ning zah talkhi a rel lai. Hmai panh te in kan ni biak cang lai. Khi ka tlang holh cu Matu pa le Tiddim pa zong i bia hma se law an holh a fian lo zong ah khan phudang hmai ah ning zah nak a um lo. A hman hman lo, le a ding lo kha an rak hngalh ve ding asi ti lo.

Cun, vawlei cung mikip nih kan duh bik mi cu Lungkhat nak asi. Rem nak asi. Lunhkhat nak le rem nak hmuh awk ah zei dah a herh. Mi he theih thiam ahau. Khi hnu ah i pawl nak ara. Kan ni pawl hnu ah cun, dawt nak a chuak. Dawt nak cu zumh nak nih a zulh i khi hnu ah cun remh nak le lungkhah nak cu a mah um in a um ding asi ko cang. Cu ca ah Laimi nih kan holh akhat hlan lo cu dawtnak, remnak, lungkhah nak cu a um awk tluk in a um kho bal lai lo tiah ka chim ngam. Ka zumh asi. Cu ca ah Tlang holh tuah cu a herh bik thil ah ka hmuh. Hi bantuk in Tlangholh kan ngeih khawh tikah cun kan Lai holh in kan Laica in rel awk cauk thatha cu a chuak te lai. A tu ah Vuanthawk uknak pengkip in holh phun khat cio kan ngei. Peng pakhat ah cacawng mi minung cu kan tlawm te ko. Hi hmanh ah, atu ah kan Lai Holh le kan Lai ca in Tiddim le Falam khua hawi hna ah cun Tadin ca a phun phun a chuak cang asi lo maw. A tu ah cauk tuah duh mi hmanh um hna seh law, an tuah kho lai lo. A rel tu le a caw tu cu kan tlawm tuk rih asi. A tu ah kan Lai holh in an chuah mi Mekazin le Tadin ca pawl hna hi san a tlai lo, a thahnem lo na ti hnga maw. Rangoon siangakchia Mekazin hmanh nih hin Laimi sin ah zeitluk in dah lenglei fim thiam nak le khuaruah thiam nak a kan phawrh cang. Aman in na tuak kho lai maw.

(3) Atu lio cacawng ngakchia, tang cheu tangkhat pawl cu an no taktak. A sin a in Tlang holh kan tuah ah cun Holh phun 4 in an cawng hlei lai lo. Phun thum thiam thiam cu asi lai. Tiddim peng ah asi ah cun Tiddim holh cawn can ah Tlang holh an cawn lai. Falam, Haka, Matupi, Paletwa, Kanpetlet mah ti hin asi dih lai. Mah peng holh cu mah te sianginn i cawn lo hmanh ah thiam asi ko. Paletwa pa nih tlang holh cu Mirang ca tluk le Kawlca tluk le in a har ter lai ti mi zong ka zum hrim hrim lo. Keimah cu Maram ka si. Haka holh le Miram holh ah aw kawmh nak 'n, ng, le ir, wm, uai, ' ti bantuk a um hi lo. A sin a in Haka holh cu Kawl holh le Mirang holh nak in fawi deuh in ka thiam asi. Kan thiam dih tikah cun, kan hiafang a khat dadeng mi le ruahdamh khawh awk thil min zong a um le. Cu bantuk in Lairam chung i a um mi miphun holh cu Mirang holh le Kawl holh nak cun a peh deuh cio lai asi.

(4) Atu in Tlang holh tuah cu thawk cang u si law kum 50 cu chim hlah, kum 15 asi lo ah kum 20 chung ah cun common ah a rak cang zau ko lai. Haka le Matupi peng um mi nih a tam deuh cu Haka holh an thiam dih asi. Haka singinn khua te ah a dir nak cu kum 50 a ti cang mi a um lai ti in ka zum lo. Kan nih lei hawi hna cu kum 10 a sau bik asi ko. Hi tluk bantuk in Haka holh kan theih kan thiam ah cun Tlang holh ca-ah acan asau lai ti in phang hin hlah. Cun Tlang holh kan tuah ca ah Kawlca an thiam ti lai lo,Mirang ca an thiam ti lai lo ti in phan awk a um fawn lo. Kawl holh cu Pumhkhawm mi Kawlram chungah zapi Tlang holh a cang ko lai. Mirang holh zong an cawn chih ko lai. Cu ca ah Tlang holh kan tuah thawng in kan nau le kan fa le cu Kawl ca, Mirang ca an thiam lailo i Kawl holh le Mirang holh in a chuak mi cauk rel awk that ha le Tadin ca hawi hna an rel thiam ti lai lo ti in phan awk asi lo.

Thil pakhat tuah awk kan ti tikah kan hmai ka ah a har nak lam cu a um hmasa cio. Cacawn kan duh tik zong ah har nak le sifah nak le tem nak chung in cawn as ii, thiam hnu ah that nak a um ve. Cu ca ah Tlang holh zong kan tuah ahcun ahar nak tampi a rak um lai. Asi na in, hi ahar nak nih kan mah kha tei awk ti si lo in, hi har nak kha kanmah nih tei awk tu asi deuh. A har nak kha hrial awk kan si lo i, duh sah te in khi har nak chung in zuam cio usi. Kan Lairam, Kan Laimi ca ah a herh bik, maw TLANG HOLH cu co khawh awk ah lungdong lo in le thinfual lungsau nak in i zuam lengmang cio ko usi.

Biathanh nak:- Tlang holh ngeih nak kong kha kan hnu lei te ah khan Laitlang Palimen pawl kan ni pum i, kan ceih cang. Kan hna a tla dih. Cu ca ah Aseng mi Acozah Bawi Upa hna sin ah ruah nak kan hal lio. Kan hal nak cu mah ti hin asi. (a) Tlang holh tuah awk ah asi kho lai maw asi kho lai lo? (b) That hnem nak a um lai maw, a um lai lo dah ti in asi. Atu ah cun ca a let rih lo ca ah hi kan Upa te bia rat nak can kha lunglawm te in awrh tuah usi.