Hualngo ram chanchin tawi
Hualngoram Chanchin tawi
(Pu Kam Lian Buaia thesis "Christianity in Hualngo Country" a lak ania, Duhlian tawnga let tu hi a nau Rev. Rual Than Khuma ani e.)
Kum 1885 tawp lam khan Kawl ram chuanchung pawh ram zauh mek British sorkar chuan a la fel ta a. Chumi hma daih chuan India ram thenkhat pawh awpin Bengal leh Assam sorkar pawh fel takin an din tawh a. Chutiang ram bung pathum hual vel, hmar lam latitude degree 21 leh 24 inkar; khawchak lam longitude degree 92 leh 94 inkar bawr vela awm tlang dung, dip daltu nei lo leh tu ma tlawh pawh ngai zen zen loh Tibeto-Burman hnam peng, tawng chi hrang hrang hmangte awmna a ni a.
Bristish ram zauhtuten an rawn lak hma chuan, he rama cheng mahnia lal nei leh ro inrel thinte hi khaw thenawmte nen ram inchuha indo an ching hle. A. Mackezie-a ziak dan chuan hriat hmasak ber indona chhinchhiaha awm chu Chittagong ramri hrulah a ni a, 1777 kum khan a ni. 1824 kum vel atang khan Tiperrah ramri hrula awmte chuan hmelmate run an hmu fo thin niawm tak a ni. 1868 kum vel khan Assam ramri pelin inrun an ching tan a, Monierkhal thingpui huana inrunna 1871 kuma mi chuan sawi a hlawh hle mai. Chumi tum chuan Pu Winchester-a chu an thah niin a fanu kum ruk mi Mary an tih pawh an hruai daih a ni. Arakan ram pawhin kum 1842 khan run a tuar tan ve a.
Manipur ram pawh a him bik lo. 1857 kum khan inrunna hmasa ber an tawk a. A hun leh nite chhinchhiah ni chiah lo mah se, 1887 kuma Chin upate leh Captain Rates-a ten inbiakna an neih avangin Burma ramri hrula chengte pawh an him bik lo tih a hriat theih.
Britist sorkar chuan a ram lak chhunga cheng a mi leh sate venhim nan 1889 kum khan Chin-Lushai ram enchian tumin beihpui a thlak ta a. India lam atangin ram enchiangtu indo mi 3380 zet an rawn thawk a, Burma ram atangin indo mi 2491 zet an thawk bawk a.
Indo mite hi thlur hnih ve vein an inzui. Burma rama indo mi, chhim lam leh hmar lama thawkte chu Hakha-ah an intawk khawm a. Burma ram chuanchung zawng chu an kal tlang vek tih tur a ni. India rama thawktu indo mite pawhin abikin Bengal leh Assam ramte an kal tlang. Chuvangin, a rama chengte duhthlanna tel hauh lovin, mahnia zalen taka khawsa mek tlangram pilril tak chu hmun thumah an then darh ta a ni. Chhim lam Lushai ram chu Bengal atangin an awp a, hmar lam Lushai ram chu Assam atangin an awp. Tin, Chin Hills chu Burma ram atangin an awp ta a ni.
British sorkar chuan hnam khat, chi khat an ni tih an hre chiang a, hetia hmun thuma then darh hi thil tha ber nia an hriat loh avangin ngaihtuah that an rawt ta a. Chuvangin, Chin-Lushai chungchang rorelna chu he lai ram awptute chuan January 25, 1892 ni khan Calcutta khawpuiah rorelna an nei ta a. A hnuaia mite hi an nihna leh dinhmun atangin an kal khawm a.
Sir Charles Alfred Leuh, K.C.S.I. Leut. Col. of Bangal,
His Excellency Leut. General, Hon'ble Sir J.C. Domer, K.C.B., Commander in Chief, Madras.
Sir Alexander Mackenzie, K.C.S.I., Chief Commissioner of Burma.
W.E. Ward Esg., C.S.I. Chief Commissioner of Assam.
Sir Henry Mortimer Durand, K.C.F.E.; C.S.I; Secretary of the Government of India, Foreign Department.
Major-General E.H.H. Collen, C.F.E.; Secretary of the Department of India, Military Department.
Major-General Sir James Browne, K.C.F.S; C.B.; R.E.; Quartermaster-General in India.
Chu Conference-ah chuan a tam zawk chuan then darh lova hmun khata awm khawmtir hi tha an ti. Chin-Lushai ram chu a hma thei ang berin awptu pakhat hnuaia awmtir an rilruk a. Mahse, Sir J.C.Domer-a leh A.Mackenzie-a te chuan Chin Hills atanga thu leh hla chiang tawk kan dawn hma chu thu tawp i siam rih lo vang u tiin ngaihdan hrang an nei a. Sir Mackenzie-a chuan inawpna kal dung thlirin awptu pakhat hnuaia awm khawmtir chu tha a tih loh thu a ngaihdan khauh takin a sawi a. Sir Elliot-an Mackenzie-a ngaihdan tha a tih loh avangin nasa takin a hnial ve a. Amaherawhchu, chutih laia Chin Hills awptu B.S. Carey-a chuan inawpna chungchangah Mackenzie-a a thlawp thu lehkha ruk a thawn a.
Chuvangin, khawvel hmun hrang hranga an tih ang bawkin, Chin-Lushai ram chu ram hnihah, Burma leh India rama bet turin thenin a awm ta a. Chu rama cheng hnam hlawm hrang hrang zingah Maram (Lakher) leh Hualngo hnamten an tuar nasa ber a, Burma leh India ram pahnihah then hranin an awm ta a ni. Hetiang hi a nih tak avangin Hualngo ram chu Burma (tunah Myanmar) huam chhungah a awm ta a, an unau Lushai-ho nen ram hranah an inthen ta a ni.
Ref:
B.S. Carey and H.N. Tuck, The Chin Hills, 2nd ed. (Calcutta: Frima KLM Pte. Ltd., 1980), p.12-20
Surg. Lietu.-Col. A.S. Reid, Chin-Lushai Land 2nd ed., (Calcuttal: Frima KLM Pte.Ltd., 1976), p.184
Carey and Tuck, op.cit, p,34
Inawpna Kawnga Then Darhna:
Hnam chanchin chhuinaah inanna lai an neih hlawm avangin, he lai ram hi atirah chuan Falam Sub-division chhungah dah a ni. 1956 kum, inawpna kawnga Chin Hills ram an tihdanglam leh tum khan hmar lam zar, khaw 18 chu Tedim biala awm turin an ti a. Tin, 1964 kum khan chu khaw 18 chu Tedim leh Tonzang biala awm turin an then leh a ni.
Kum 1920 khan, sawrkar zawng (politically)-in, ram zauh ching British chuan Hualngo-ho chu an chipui Lushai-ho lak atangin a then hrang a. Tin, inrelbawlna (administratively) kawngah Burma ram sorkar (tunah Myanmar) chuan bung thumah a then leh a. A ram pum pui hmun thuma thena hmun khat, khaw 5 awmna chu Tonzang bialah; hmun thuma thena hmun khat dang khaw 13 awmna chu Tedim bialah; a ram pum pui zahve vel, khaw 24 awmna chu Falam bialah an then sawm ta a ni.
Comments
Post a Comment